چرا جنگل های هیرکانی تا این اندازه اهمیت دارند؟

جایگاه جنگل‌های هیرکانی

منطقه شمالی ایران برای تمامی ایرانیان محبوب و یادآور ۲ چیز است: دریا و جنگل. البته اگرچه هیچ‌کدام از این دو مورد تنها مختص به خطه شمالی نیستند، ولی دریا و جنگل را می توان جزو خصیصه های بارز این منطقه از کشور دانست، تاجایی که «سفر به شمال» برای ایرانی‌ها تداعی‌گر سفر به دریا و بازدید از جنگل است.

همین جنگل‌ ها که آن را به عنوان جنگل های شمال می شناسیم، در واقع یکی از نادرترین و قدیمی ترین بازمانده های زمین شناسی در ایران است. با ریسمون جنگل‌های هیرکانی را بیشتر بشناسیم.

این جنگل ها در مجامع علمی و تخصصی با عنوان جنگل‌ های مختلط کاسپینی هیرکانی شناخته می شوند و در مجامع عمومی‌تر با نام جنگل های هیرکانی شناخته می شوند. در گویش مازندرانی در گذشته به گرگان کنونی هیرکان گفته می شد. البته گرگان با نام هایی مانند جرجان و یا ورکان نیز شناخته شده بود. البته جالب است بدانید که ورکان یکی از قدیمی ترین نام های شناخته شده برای منطقه امروزی گرگان است، چراکه حتی در کتیبه‌ هایی که از دوران هخامنشی به جای مانده است، از این نام برای خطاب کردن این منطقه استفاده شده است.

جنگل های هیرکانی قدمتی بسیار طولانی دارند. تخمین زده می شود که قدمت این جنگل ها به ۲۵ الی ۵۰ میلیون سال پیش بازگردد. ولی رقم ۴۰ میلیون سال معتبرترین رقم است و بیشترین توافق در حال حاضر روی این مقدار وجود دارد. بنابراین، جنگل های هیرکانی را می توان بازمانده هایی از دوران سوم زمین شناسی دانست. به همین خاطر است که این جنگل ها با عنوان فسیل هایی زنده و یا یک موزه طبیعی زنده شهرت پیدا کرده اند. موضوع قدمت این جنگل ها تبدیل به یکی از مهم ترین دلایل اهمیت این جنگل ها مطرح می شود و باعث شده است تا مورد توجه قرار گیرند. در بخش های دیگر این مقاله به موضوع اهمیت جنگل های هیرکانی بازخواهیم گشت.

گونه‌های درختی مختلفی در جنگل‌های هیرکانی وجود دارند. سرمای زیاد هوا در کشورهای اروپایی و یا در سیبری اجازه‌ی  بقا به این گونه‌ها را نداده است. ولی آب و هوای متعادل در جنوب دریای مازندران فرصت کافی برای رشد و بقا را برای آن ها فراهم کرده است. بنابراین رشد و حضور آن‌ها از سطح دریا شروع شده و تا ارتفاع ۲۸۰۰ متری نیز حضور دارند. به‌صورت کلی، جنگل‌ های هیرکانی حدود ۵۵ هزار کیلومتر مربع مساحت دارند و بخش اعظم آن در ایران قرار گرفته است و باقی آن در کشور آذربایجان قرار دارد. آمار دقیق‌‌تر به این صورت است که دو میلیون هکتار از این جنگل ها در ایران قرار دارد و از سوی دیگر تنها ۲۰ هزار هکتار از آن در کشور آذربایجان قرار گرفته است. همانطور که بیان شده بود، این درختان قدمتی بسیار طولانی دارند و عمر آن ها به دوران دایناسورها و عصر یخبندان باز می گردد. در آن زمان، بیشتر مساحت خطه شمالی کشور توسط این جنگل ها پوشیده شده بود، ولی عصر یخبندان باعث کوچک شدن مساحت و تراکم آن ها شده بود. این زوال در آینده نیز ادامه پیدا کرد و امروزه تنها بخش های یاد شده باقی مانده اند.

می دانیم که بخش اعظم این جنگل در کشور ایران قرار دارد‌، ولی جالب است بدانید تقریباً تمام استان های شمالی ایران بخشی از این جنگل ها را در خود جای داده اند. مازندران بیشترین میزان را دارد و میزبان ۵۳ درصد از این جنگل ها است. گیلان در رده دوم قرار دارد و حدود ۲۶ درصد از مساحت جنگل های هیرکانی را در خود می بیند. ۲۱ درصد دیگر از مساحت جنگل های باستانی هیرکانی در استان گلستان قرار دارند. شاید تا به حال خودتان بدون آنکه چیز زیادی در مورد این جنگل بدانید، در میان درختان این جنگل قدم زده باشید. مکان هایی مانند پارک ملی گلستان، چهار باغ چالوس، جنگل واز، پلنگ دره، سیاه رودبار گیلان، منطقه حفاظت شده لیسار، جنگل افراتخته، جنگل الیمستان هراز، پارک جنگلی بی بی یانلو، جنگل های ارسباران، جنگل معروف ابر در شاهرود، گشت رودخان و همچنین پارک جنگی ناهار خوران گرگان مکان هایی هستند که در آن ها می توانید از این جنگل ها دیدن کنید و در میان درختان آن قدم بزنید.


مقاله-ریسمون-جنگل هیرکانی-2.jpg

چرا جنگل های هیرکانی اهمیت دارند؟

تا به اینجای متن احتمالاً متوجه اهمیت و خاص بودن جنگل های هیرکانی شده باشید. طبعاً قدمت چند ده میلیون ساله این جنگل خود باعث با اهمیت شدن آن خواهد شد، ولی قدمت تنها دلیلی نیست که باعث می شود این جنگل ها را با اهمیت بدانیم.

یکی از دلایل اهمیت فراوان جنگل‌های هیرکانی، پوشش گیاهی بسیار غنی آن است. در حقیقت بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاهی در این جنگل‌ها قرار دارند. برای درک بیشتر این ادعا جالب است بدانید که جنگل‌های هیرکانی تنها حدود ۷ درصد آر خاک ایران را شامل می‌شوند، ولی حدود ۴۴ درصد از آوندداران شناخته شده در ایران در این جنگل‌ها هستند. در میان این تنوع گونه‌های گیاهی، تنها ۱۵۰ گونه درخت بومی در جنگل‌های هیرکانی وجود دارد که عموم آن‌ها در دسته بندی درختان سبز تابستانی و یا پهن برگان خزان کننده قرار می‌گیرند که معروف‌ترین های آن‌ها را شاید بتوان درختان انجیلی و شمشاد دانست. درختان دیگری مانند توسکا، ممرز، نارون، بلوط، راش، بارانک، شمشاد، راش، افرا، نارون، زبان گنجشک، سرخدار و نمدار نیز در این جنگل‌ها به وفور رشد می‌کنند.

همانطور که بیان شد، درختان راش یکی از گونه‌های مهم در جنگل‌های هیرکانی هستند. این در حالی است که گفته می‌شود امکان رشد درخت راش در عرض‌های جغرافیایی بیشتر از ۴۰ درجه وجود ندارد. جنگل‌های هیرکانی در ایران به صورت متوسط در عرض جغرافیایی ۳۸ درجه قرار دارند، ولی با این حال مقادیر زیاد و فشرده‌ای از درختان راش در جنگل‌های هیرکانی وجود دارند. همین امر یکی دیگر از دلایل منحصر به فرد بودن جنگل‌های هیرکانی شمرده می‌شود. نوع پوشش گیاهی جنگل‌های هیرکانی بسته به ارتفاع و شرایط جغرافیایی متفاوت خواهد بود. بنابراین، بر اساس موقعیت‌های جغرافیایی مختلف، پراکندگی این جنگل‌ها را به ۴ دسته بندی کلی می‌توان تقسیم کرد:

الف. در ارتفاعات و مرزهای جنگل عموماً گونه های لور، سرو سابینا، کامونیس و اوری رشد می کنند.

ب. در دامنه های مرتفع  درختانی مانند ممرزستان، راش و راشستان رشد می کنند.

ج. در دامنه های با ارتفاع متوسط درختتان انجیلی، ممرزستان و همچنین بلوط ممرزستان می رویند.

د. در مناطق کم ارتفاع مانند جلگه ها و ارتفاعات پایین انواع درختان انجیلی، توسکا لرگستان، بلوط، شمشادستان و توسکاستان رشد می‌ کند.

تنوع گونه های جانوری یکی دیگر از دلایل اهمیت جنگل های هیرکانی است. تا کنون حدود ۲۹۶ گونه پرنده و ۵۸ گونه پستاندار شناسایی شده است که در میان آن ها می توان به یوزپلنگ ایرانی نیز اشاره کرد. سال ها پیش تعداد گونه های پستاندار به حدود رقم ۹۸ می رسیده است، ولی متاسفانه تعداد زیادی از آن ها به انقراض رسیده اند و برخی دیگر نیز در معرض انقراض قرار دارند. در میان گونه های جانوری ساکن در جنگل های هیرکانی می توان به قرقاول خزری، قوش، دال، قرقی، موش جنگلی، خارپشت، گرگ، گراز، کبک، بلدرچین، خرگوش، اسبچه خزر، گورکن، روباه سر دو سیاه، کبوتر جنگلی، شاهین، دارکوب، جغد، اردک خاکستری، عقاب، اردک نوک پهن، انواع گنجشک سانان، خرس قهوه ای، شغال، سمور، گربه وحشی، شوکا و پرندگانی مثل قاب، جغد، اردک خاکستری، شاهین، کرکس، قرقی، دارکوب، سار، اردک نوک‌پهن و ... اشاره کرد.

از دیگر دلایل اهمیت جنگل های هیرکانی می توان به نقش این جنگل ها در ذخیره آب اشاره کرد. همانطور که می دانیم، مناطق نفوذ آب در مناطق جنگلی بسیار بیشتر از مناطقی است که فاقد هرگونه پوشش گیاهی باشند. پوشش گیاهی باعث کاهش سرعت حرکت و جریان آب می شود و بنابراین فرصت بیشتری برای نفوذ به زمین را خواهند داشت. از سوی دیگر، پوشش گیاهی مانع از جاری شدن سیل خواهد شد. به عبارت دیگر، عدم وجود پوشش گیاهی باعث می شود تا آب سریعاً جاری شده و سیلاب ایجاد شود. در طی سال های گذشته شاهد سیلاب های مختلفی در کشور بودیم که به خاطر آسیب دیدن و کاهش پوشش گیاهی ایجاد می شوند.

جنگل های هیرکانی به واسطه‌ی وسعت زیادی که دارند، تاثیر چشمگیری در تولید اکسیژن و ایجاد هوای پاک دارند. جنگل ها به صورت کلی وظیفه‌ی تصفیه هوا را به عهده دارند. همانطور که می دانیم، جنگل ها دی اکسید کربن را جذب کرده و اکسیژن آزاد می کنند. بنابراین وجود جنگل های قدیمی هیرکانی نیز همواره به بهبود کیفیت هوای مناطق شمالی ایران کمک کرده اند.


مقاله-ریسمون-جنگل هیرکانی-3.jpg

ثبت جهانی جنگل های هیرکانی

جنگل های هیرکانی قدمتی بسیار طولانی دارند و همانطور که بیان شده بود، قدمت آن ها به حدود ۴۵ میلیون سال پیش باز می گردد. علاوه بر این، این منطقه از نظر بافت گیاهی نیز بی نظیر است. این دو دلیل عمده و برخی دلایل دیگر باعث شده است تا درخواست ثبت جهانی این جنگل ها در لیست میراث جهانی یونسکو مطرح شود.

بخشی اعظم جنگل های هیرکانی در کشور ایران و بخشی دیگر در کشور آذربایجان قرار گرفته است. بنابراین این دو کشور درخواست ثبت این جنگل ها را تقدیم یونسکو کردند. البته کشور آذربایجان درخواست خود را زودتر مطرح کرد، اما از آنجایی که بخش بیشتر جنگل ها در ایران قرار دارد، با درخواست این کشور موافقت نشد. از سوی دیگر ایران پیشنهاد درخواست خود را در غالب پروژه مشارکت با آذربایجان مطرح کرد و این درخواست مورد موافقت قرار گرفت. ثبت این جنگل ها در زمره آثار جهانی یونسکو از سال ۲۰۰۱ مطرح شد و در سال ۲۰۰۷ ایران رسما درخواست ثبت جهانی این جنگل‌ ها را به یونسکو ارائه کرد. ولی پاسخ و ثبت نهایی جنگل های هیرکانی در لیست میراث جهانی یونسکو اخیراً و در سال ۱۳۹۸ به اتمام رسید.

امروزه متاسفانه عوامل مختلفی این جنگل ها را تهدید می کنند و به آن آسیب می رسانند. عواملی مانند توسعه عمرانی بی رویه، تصرف غیرقانونی زمین ها، آتش سوزی های متعدد، برداشت غیرقانونی و بیش از حد از منابع جنگلی، چرای بی رویه حیوانات، توسعه ناپایدار گردشگری و کشاورزی و ساخت و ساز در محدوده جنگلی باعث آسیب دیدن بافت جنگل های هیرکانی و به خطر افتادن آینده‌ی آن ها شده است. 

سفر مسئولانه به جنگل‌های هیرکانی علاوه بر آشنایی بیشتر با این طبیعت بکر باعث می‌شود تا علاقه‌مندان بیشتر برای حفاظت از این زیبایی تلاش کنند.


0 دیدگاه

18 آبان 1398


برچسب ها
صدرا شریفی

درباره نویسنده
عاشق سفر، بلاگر

دیدگاه شما